Πρόσφατη αρθρογραφία...

Σάββατο, 1 Απριλίου 2017

Το δέος της υπακοής

Συλλογίζομαι συχνά, εντυπωσιασμένος, σχετικά με το ποιες είναι οι συνθήκες εκείνες που οδηγούν έναν άνθρωπο στο να υπακούσει έναν άλλο, οδηγώντας τελικά στην λειτουργία ολόκληρου του συστήματος καθώς και σε όλα τα εγκλήματα. Καθημερινά ή ιστορικά.

Οι άνθρωποι υπακούν στις εντολές των ανωτέρων τους επειδή εκείνοι έχουν την εξουσία, αλλά αυτό πρακτικά σε τι μεταφράζεται;
Από που προκύπτει αυτή η αποδοχή στην εξουσία;
Γιατί οι υπάλληλοι δεν αρνούνται να εκτελέσουν εντολές που τους φαίνονται λάθος αλλά τις εκτελούν, δίνοντας μάλιστα την εξήγηση - δικαιολογία: «Εγώ εντολές εκτελώ»; Γιατί;

Είναι γνωστό το πείραμα του Μίλιγκραμ και για όποιον δεν είναι θα κάνω εδώ μια σύντομη αναφορά:

Το 1961, λίγα μόλις χρόνια μετά τον Β' Π.Π. ο Σ. Μίλιγκραμ θέλησε να μελετήσει την υπακοή των ανθρώπων στην εξουσία. Για το σκοπό αυτό διοργάνωσε ένα πείραμα - φάρσα, με ενδιαφέροντα (και τραγικά) συμπεράσματα.

Σε ένα υποτιθέμενο πείραμα μνήμης ο Μίλιγκραμ χώριζε τους εθελοντές που θα συμμετείχαν σε δύο ομάδες, μέσα από μια εικονική κλήρωση, όπου ο εθελοντής αναλάμβανε τον ρόλο του «δασκάλου», ενώ ο συνεργάτης του Μίλιγκραμ τον ρόλο του «μαθητή». Ο γιαλαντζί «μαθητής» οδηγούταν σε ένα διπλανό δωμάτιο, όπου καλούταν δήθεν να μάθει ένα σύνολο συνδυασμών. Ο «δάσκαλος» στη συνέχεια έκανε κάποιες σχετικές ερωτήσεις στον «μαθητή» και όποτε ο «μαθητής» απαντούσε λάθος ο «δάσκαλος» είχε την οδηγία να ενεργοποιεί μέσα από έναν πίνακα ελέγχου μία δόση ηλεκτροσόκ πάνω στον «μαθητή». Ο «μαθητής» από ένα σημείο και μετά άρχιζε να απαντάει επίτηδες λάθος και τα ηλεκτροσόκ άρχιζαν. Με κάθε λάθος απάντηση αυξανόταν η ένταση του επόμενου σοκ.

Τα ηλεκτροσόκ δεν ήταν αληθινά. Η κονσόλα ελέγχου δεν ήταν συνδεδεμένη με τίποτα. Ωστόσο ο εθελοντής που έκανε τον «δάσκαλο» δεν το γνώριζε αυτό και ο συνεργάτης - «μαθητής» από το άλλο δωμάτιο με κάθε "ενεργοποίηση" του μηχανισμού ούρλιαζε σαν να ήταν αληθινό.

Το αποτέλεσμα:

Οι άνθρωποι που κλήθηκαν να συμμετάσχουν στο πείραμα έχοντας τον έλεγχο της κονσόλας, αν και αρχικά τους ανακοινώθηκε ότι μπορούσαν να αποχωρήσουν όποτε θέλαν, εκείνοι τελικά εκτελούσαν τα "ηλεκτροσόκ" παρά τις φωνές και τις εκκλήσεις του «μαθητή» για έλεος. Το 65% έφτασε μέχρι τον τελευταίο μοχλό, μέγιστης ισχύος, ενώ ο «μαθητής» είχε σταματήσει να ανταποκρίνεται μερικά "σοκ" πιο νωρίς, αφήνοντας την υποψία ότι μπορεί ακόμη και να έχει πεθάνει.

Το πείραμα δεν φανέρωσε μόνο ότι οι άνθρωποι είναι ικανοί για κάτι τέτοιο ακόμη και αν δεν είναι ναζί, αλλά ότι ήταν και σε θέση να διαπράξουν το έγκλημα ακολουθώντας τις εντολές όχι κάποιου με εξουσία ή κάποιου πλούσιου, αλλά κάποιου που απλά ήταν επιφορτισμένος με τον ρόλο να δίνει εντολές. Κανείς δεν υποχρέωνε ούτε ανάγκαζε τους συμμετέχοντες να συνεχίσουν.

Έβλεπα το πραξικόπημα στην Τουρκία. Μια πιθανή εξέλιξη που παρεπιπτόντως εμένα προσωπικά μου είχε φανεί πολύ ενδιαφέρουσα. Εκείνο το βράδυ δεν κοιμήθηκα αλλά παρακολουθούσα ώρα την ώρα πώς εξελίσσονταν τα γεγονότα. Πώς το πραξικόπημα αρχικά κέρδισε, και στην συνέχεια έχασε επειδή ο Ερντογάν έπεισε ότι είχε τον έλεγχο. Έπεισε ότι είχε τον έλεγχο και έβγαλε τον κόσμο στους δρόμους. Έβγαλε τον κόσμο στους δρόμους και... τίποτα. Ο κόσμος δεν έκανε κάτι. Δεν συγκρούστηκε με τον στρατό. Δεν έγιναν μάχες. Δεν έγινε πόλεμος. Δεν έγιναν καταλήψεις. Δεν ήταν καν οργανωμένοι οι άνθρωποι.

Τώρα ας πούμε ότι το πραξικόπημα είχε κερδίσει και ο Ερντογάν ζούσε και είτε βρισκόταν σε κάποιο διαμέρισμα κρυμμένος, είτε είχε διαφύγει στο εξωτερικό, είτε είχε συλληφθεί -δεν έχει σημασία. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι στην πραγματικότητα, αν το καλοσκεφτεί κανείς, την επόμενη μέρα όλα θα ήταν ίδια στην Τουρκία.
Μια μέρα πριν δεν θα διέφερε σε τίποτα με μία μέρα μετά. Τα κτήρια θα ήταν στη θέση τους, οι υπάλληλοι θα ήταν οι ίδιοι, οι άνθρωποι θα ήταν οι ίδιοι... Το μόνο που θα είχε αλλάξει θα ήταν απλά η κοινή παραδοχή ότι τώρα την εξουσία έχει ο στρατός.

Και το παράδειγμα της Τουρκίας δεν είναι μια ξεχωριστή περίπτωση. Το ίδιο ισχύει σε κάθε χώρα και σε κάθε εποχή. Το ίδιο ισχύει για το χρήμα -μην πάμε μακριά. Μια ακόμη κοινή παραδοχή, απτή σε όλους, που δίνει αξία σε μερικά κομματάκια χαρτί η οποία στη συνέχεια καθορίζει τη ζωή μας.

Η παρουσία του στρατού ήταν αρκετή στην αρχή ώστε να πείσει ότι έχει τον έλεγχο. Η εμφάνιση του Ερντογάν στα μέσα δικτύωσης ήταν αρκετή για να πείσει ότι έχει εκείνος τον έλεγχο.
Αν έβγαινε κάποιος στην Ελλάδα σήμερα και ισχυριζόταν κάτι εξωφρενικό, όπως ότι είναι δικαιωματικά ο νόμιμος και απόλυτος μονάρχης (!) τότε θα αντιμετωπιζόταν ως τρελός. Αν όμως για κάποιο λόγο, με κάποιο τρόπο, για μια και μόνο στιγμή και απλά και μόνο για πλάκα σε μια στιγμή οργουελικής έξαψης το δεχόμασταν και "έπαιρνε την εξουσία" (ότι κι αν σημαίνει αυτό τελικά), τότε στη συνέχεια θα παράμενε και στην εξουσία.

Την εξουσία έχει όποιος αποτελεί κοινή παραδοχή ότι την έχει.

Σήμερα σχεδόν κανείς δεν πιστεύει ότι αυτή η κυβέρνηση έχει την νομιμοποίηση να κυβερνάει και ωστόσο μας κυβερνάει. Αύριο θα γίνουν εκλογές τις οποίες θα κερδίσει η Νέα Δημοκρατία με μια ισχνή διαφορά και μέσα από την επισημότητα των εκλογών, έχοντας μόλις και με τα βίας ένα 22 - 23% και χωρίς να έχει αλλάξει στην πραγματικότητα κάτι, θα γίνει κοινή παραδοχή ότι έχει την εξουσία και θα κυβερνάει εκείνη.

.

«Μη ζεις με αυταπάτες ότι οι πλούσιοι θα σου επιτρέψουν ποτέ με την ψήφο σου να τους στερήσεις τα πλούτη τους»

Lucy Parsons

Τα Δημοφιλη